Fontanny w architekturze miejskiej i krajobrazie

FONTANNY W ARCHITEKTURZE MIEJSKIEJ I KRAJOBRAZIE

Autorzy opracowania:
mgr inż. arch. Zdzisław Banaś,
Kazimierz Torbicz
- Prezes Zarządu DC ENGINEERING Sp. z o.o.

i DKT EXPERT - Kraków

FONTANNY W ARCHITEKTURZE MIEJSKIEJ I KRAJOBRAZIE

Rodzaje fontann
Fontanna to występujący od wieków architektoniczny element zurbanizowanych ośrodków miejskich
związanych z odpowiednim poziomem cywilizacyjnym.
Występowały one w Europie od Starożytności z różnym nasileniem. Im społeczeństwa były na wyższym
poziomie cywilizacyjnym, a co za tym idzie, były zasobniejsze materialnie, tym fontanny były bogatsze
w swojej formie i było ich więcej. Powstawały nie dla próżności ludzkiej, lecz w wyniku zalet
estetycznych i co najważniejsze użytkowych. W historii były miejscem łatwo dostępnego poboru wody
gospodarczej, z którego szybko przemieniły się w zdroje pitne.
Wraz z rozwojem cywilizacyjnym, a głównie rozwojem techniki budowlanej pojawiają się fontanny
dekoracyjne. Nieograniczona inwencja twórcza projektantów fontann, a zwłaszcza oprawy
architektonicznej doprowadziła do faktu, że stały się one po prostu dziełami sztuki. Współczesne
możliwości techniczne, poprzez wprowadzenie sterowania elektronicznego, podniosły kolejno walory
estetyczne, a w powiązaniu z programami muzycznymi i świetlnymi (kolory) doprowadziły do takich
efektów, że można o nich mówić jako o teatrze wodnym.
Fontanna, w mieście czy miasteczku, spełnia nie tylko rolę wspaniałej formy architektoniczno -
rzeźbiarskiej, ale tkwi w niej ważna funkcja psychologiczna i klimatyczna. Wszystkim jest ogólnie znany
fakt, że takie elementy natury jak zieleń, wysoka czy niska, ze swoim poszumem wiatru, jak szemrzący
strumyk, jak płynące chmury na niebie niosą uspokojenie, wywołują specyficzny miły nastrój, po prostu
oddziaływują bardzo korzystnie na psychikę człowieka. Właśnie fontanna wprowadza w zurbanizowane
środowisko, poprzez ruch wody i jej sympatyczny szum nastrój, o którym wspomniano.
Wpływ wody, rozbicie strumienia w dyszach, porywanie cząstek wody przez ruch wiatru zwiększa
lokalnie wilgotność względną powietrza, co w okresie letnim daje ludziom oczekiwane wytchnienie.
Podobne fontanny w otoczeniu naturalnej flory i fauny zwielokrotniają wartości klimatyczne otoczenia,
zieleń obrzeżna wokół fontanny, głównie niska, rozwija i utrzymuje się wyjątkowo dobrze.
Obecnie łatwe możliwości techniczne realizacji oraz różnorodność form, pod względem obrazów
wodnych i architektonicznym, spowodowały we współczesnych wysoko rozwiniętych społecznościach
znaczne zapotrzebowanie na ilość i atrakcyjność fontann.

Analizując przykłady istniejących fontann można podzielić je na dwie podstawowe grupy:
• fontanny zewnętrzne
• fontanny wewnętrzne
W fontannach zewnętrznych dominującą grupę stanowią fontanny z pojedynczym lub kilkoma efektami
wodnymi o stałej lub zmiennej wysokości dających zamierzony obraz wodny. Są one zlokalizowane
najczęściej na placach i parkach jako założenia centralne. Bardzo popularną grupą są fontanny
z dominantą formy rzeźbiarskiej i uzupełnieniem o lustro wody, ewentualnie drobnym lub większym
spływem kaskadowym.
Popularną również jest grupa fontann przepływowych, tzw. rzeczek w korytach naturalnych
lub w projektowanych indywidualnie obrzeżach. Te ostatnie mogą być otwarte lub przykryte np. szkłem
hartowanym lub z wykorzystaniem istniejącej konfiguracji terenu i tu często występują kaskady.
Fontanny wewnętrzne, coraz częściej występujące, uatrakcyjniają wielkoprzestrzenne halle wejściowe.
Występują w formie ścian, płynących lub zraszanych, przezroczystych form kubistycznych z płynącą
wodą i podświetleniem. Atrakcją dla dzieci są realistyczne postacie ze świata baśni lub historii
w powiązaniu z ruchem wody.
Ostatnią grupą fontann są fontanny krajobrazowe, czy to w parkach angielskich o naturalnych oczkach
wodnych, czy w parkach francuskich o zorganizowanej przemyślanej kompozycji najczęściej osiowej.
Technologia i konstrukcja fontann
Główną funkcją współczesnych fontann jest stworzenie korzystnych efektów wizualnych. Niezależnie
zatem jaka będzie architektura fontanny trzeba zapewnić, aby w czasie wieloletniego działania nie
pogarszały się:
1. Czystość wody, w tym także dla tych fontann, w których przewiduje się florę i/lub faunę.
2. Stan techniczny materiałów okładziny ozdobnej zewnętrznej i wewnętrznej niecek fontanny.
Jakże często można spotkać fontanny z mętną brunatną lub zielonkawą wodą, lub fontanny
o okładzinach brudnych i skorodowanych. Takie fontanny ani nie stwarzają korzystnych efektów
wizualnych ani nie są ozdobą miasta czy parku.

Uzdatnianie wody w fontannach
Zbiorniki wody w fontannach są zazwyczaj o małych pojemnościach, zatem dobre uzdatnianie wody jest
koniecznością.
W przypadkach, gdy nie przewiduje się flory i fauny, uzdatnianie może być dokonywane, podobnie jak
w basenach, poprzez filtrację, dezynfekcję i korektę pH środkami chlorowymi lub tlenu aktywnego
z wykorzystaniem promieniowania UV lub bez, z automatyzacją procesu lub bez.
W przypadkach, gdy w zbiornikach fontann, ciekach sztucznych lub naturalnych ma żyć flora lub fauna,
konieczna będzie filtracja, dezynfekcja UV oraz dodawanie odpowiednich kultur bakteryjnych, które
zapewniają oczyszczanie się wody bez szkody dla organizmów żywych, które mają być w fontannie.

Rodzaj obiegów uzdatniania wody zależy od rozwiązań architektonicznych fontann. Obiegi mogą być
wspólne dla grupy fontann znajdujących się w niewielkiej odległości lub indywidualne dla
poszczególnych fontann. Dla fontann o lustrze wody zagłębionym, niecka fontanny jest jednoczenie
zbiornikiem wody. Do odprowadzania wody do uzdatniania używane są specjalne przelewy
tzw. skimmery.

Dla fontann o lustrze wody wyniesionym i przelewie krawędziowym, niewątpliwie efektowniejszym,
stosuje się zbiorniki buforowe, które mogą być zlokalizowane w maszynowniach uzdatniania wody
lub innym miejscu.

W każdym przypadku przed filtracją muszą być stosowane wstępne filtry zatrzymujące duże
zanieczyszczenia, jak liście lub zanieczyszczenia, które mogą być wrzucone przez ludzi odwiedzających
fontannę.

Efekty i obrazy wodne i świetlne
Efekty i obrazy wodne są tworzone poprzez obiegi wymuszone pompami. Dla stworzenia strumieni
i obrazów wodnych używane są specjalne dysze, z których wytryskują strumienie wody z efektem
spieniającym lub bez tego efektu. Przykłady strumieni i obrazów wodnych tworzonych przez różne dysze
pokazano na zdjęciach umieszczonych pod artykułem.

Zazwyczaj stosuje się grupy dysz tworzące założony przez architekta lub inwestora obraz wodny,
stabilny lub dynamiczny, sterowany programatorem czasowym lub programatorem innego typu,
np. komputerowym (woda, światło, dźwięk) z uzależnieniem od siły wiatru (od anemometru) aby krople
wody nie były wynoszone poza nieckę fontanny.

Bardzo ważnym elementem fontann jest oświetlenie podwodne obrazów wodnych. W parkach i innych
terenach otwartych zazwyczaj oświetlenie zewnętrzne nie jest intensywne i po zapadnięciu zmroku
oświetlenie fontann jest dobrze widoczne. Jeśli to oświetlenie ma być widoczne w pomieszczeniach
lub na placach dobrze oświetlonych, to musi być szczególnie intensywne.

Bardzo efektowne jest oświetlenie światłowodami zwłaszcza liniowe fontann w postaci cieków wodnych
(rzeczek, kaskad), gdyż można zastosować wiele barw zmiennych lecz trzeba pamiętać, że światło tego
oświetlenia, nie jest silne zatem musi być lokalizowane tylko w półcieniu lub w miejscach oświetlonych
nie intensywnie aby było widoczne.

Oświetlenie jest sterowane programatorem i jest sprzężone z obrazami wodnymi oraz uzależnione
od pory dnia. (np. włącznikami zmierzchowymi, zegarem astronomicznym lub sprzężone ze sterowaniem
oświetlenia ulicznego parku).

Wyłożenia fontann
Do wyłożenia niecek fontann a także innych elementów konstrukcyjnych i szczegółów architektonicznych
stosowane są:
• naturalny i sztuczny materiał kamieniarski,
• ceramika szkliwiona i nie szkliwiona
• mozaika szklana.

Ponieważ wyłożenie fontann jest jednym z podstawowych elementów wizji fontanny omawiamy tu różne
materiały określając ich cechy korzystne i niekorzystne w zastosowaniu do celu jakiemu mają służyć.

Przygotowanie podłoży do wyłożeń

Należy podkreślić, że niezależnie od materiału jaki będzie stosowany do zewnętrznej warstwy ozdobnej
zawsze musi być on położony na konstrukcji fontanny we właściwy sposób. Każda konstrukcja nośna
przed wyłożeniem musi być odpowiednio zagruntowana i uszczelniona.
Konstrukcje słabe jak mury, stare konstrukcje betonowe muszą być wzmocnione specjalnym tynkiem
wzmacniającym i wyrównującym. Nowe konstrukcje betonowe również zwykle posiadają odchyłki, które
muszą być wyrównane takim samym tynkiem specjalnym. Po wzmocnieniu lub wyrównaniu konstrukcji
musi być położona warstwa uszczelniająca a klejenie materiałów wyłożenia może nastąpić dopiero po
dojrzeniu uszczelnienia. Sprawdzoną dobrą chemią budowlaną do wzmocnienia i/ lub wyrównania
konstrukcji podłoży wyłożeń, do uszczelniania, klejenia i fugowania jest system chemii budowlanej firmy
Schomburg, który z powodzeniem był stosowany do wszystkich materiałów wyłożeniowych. Do fontann
z wodą "słodką" (pitną z sieci miejskich, rzeczną itp.) stosuje się chemię budowlaną na bazie mineralnej
a do fontann z wodą agresywną (np. słoną, mineralną) stosuje się chemię budowlaną na bazie żywic
epoksydowych. Szczegóły przedstawiono na www.dcebaseny.pl/schomburg.html.

Materiały kamieniarskie
Powierzchnie wyłożeń kamieniarskich aby nie były narażone na korozję wody nawet tzw. "słodkiej"
muszą być nienasiąkliwe i posiadać powierzchnie gładkie uniemożliwiające trwałe zanieczyszczanie się
glonami poddające się łatwemu zmywaniu zanieczyszczeń. Nie są dobrym materiałem np. marmury
i piaskowce, które są chętnie widziane przez architektów. Marmury nawet dobrze polerowane ulegają
korozji i zmatowieniu powierzchni na której osadzają się glony. Piaskowce mają powierzchnię bardzo
łatwo zanieczyszczającą się. Materiały takie muszą być dobrze zaimpregnowane i pokryte żywicami
tworzącymi powierzchnię trwale gładką. Mogą to być np. żywice epoksydowe lub poliestrowe. Tworzywa
te nieco zmieniają naturalny kolor kamienia.

Ceramika Klinker Sire
Dobrym tworzywem do wyłożenia niecek fontann jest ceramika basenowa. Posiada ona odpowiednią
strukturę, powierzchnię i dość bogatą kolorystykę. Wadą są dość duże wymiary, płytek (245x120mm)
którymi trudno ukształtować bardzo często skomplikowane kształty fontann.

Mozaika i mikromozaika szklana i gresowa OPIOCOLOR
Bardzo dobrym tworzywem do wyłożenia niecek basenowych, lecz także form architektonicznych
fontann jest mozaika szklana OPIOCOLOR. Istnieje tu bardzo duża ilość kolorów bazowych, z których
mogą być tworzone mieszanki kolorystyczne wzory liniowe i obrazy z płytek całych i ciętych według
każdego projektu kolorystycznego przewidzianego przez architekta. Podstawowe wielkości płytek 20x20
mm lub 9,5x9,5 mm pozwalają na pokrycie mozaiką każdego kształtu w tym również wypukłego
lub wklęsłego. Odporność chemiczna szkła jest praktycznie nieograniczona a gładkość powierzchni
wysoka. Zapewnia to bardzo korzystne cechy dla fontann.

Mozaika i mikromozaika szklana i gresowa EMAUX DE BRIARE
System mozaiki i mikromozaiki ceramicznej i gresowej firmy EMAUX DE BRIARE o bardzo bogatej
kolorystyce i bardzo dużym wyborze wzorów liniowych i motywów dekoracyjnych. Kostki kwadratowe,
różnych wielkości okrągłe, heksagonalne i specjalne wycinki kołowe stwarzają możliwości uzyskania
specjalnych faktur i kolorystyk ścian i podłóg pomieszczeń oraz ścian i den basenów i fontann co jest
dodatkowym walorem tego systemu.
Patrz mozaika EMAUX DE BRIARE i strona www.emauxdebriare.com.

Czy polskie miasta i parki miejskie będą kiedyś podobnie ozdobione?
Artykuł ten dedykujemy samorządom lokalnym.

wg www.dcebaseny.pl
DC ENGINEERING Sp. z o.o.
ul. Wrocławska 53 paw. A8; 30-011 Kraków